Η Κολεκτίβα του Ξερού στην Πάφο

Στο βιβλίο του μεταξύ άλλων περιγράφει τις σχέσεις των ανθρώπων που ίδρυσαν αυτή την συνεργατική έπαυλη, τις επιτυχίες και τις αποτυχίες τους, καθώς και τις δυσκολίες που είχαν με την έξαρση των ενδοκοινοτικών διενέξεων, συνδέει την έπαυλη με την Ιστορία της περιοχής και την Ιστορία της Κυπριακής Δημοκρατίας.

Διαβάζοντας το βιβλίο και άλλα δημοσιεύματα για την ίδρυση και σε άλλε περιοχές της Κύπρου παρόμοιας μορφής γεωργικών συνεταιρισμών, γνωστών ως «Κολεκτίβες», έκανα μια αρχική προσπάθεια να μάθω περισσότερα και για την «Κολεχτίβα του Ξερού», όπως ήταν γνωστός ο συνεταιρισμός των Κουκλιών και πήρα μια συνέντευξη από τον φίλο Χαρίδημο Παπαδόπουλο , την οποία και προσπάθησα να καταγράψω.

Περί το τέλος του 1949, λέει ο Χαρίδημος, «ιδρύθηκε και στην Πάφο, κοντά στο χωριό Κούκλια ένας αγροτικός συνεταιρισμός με την ονομασία “η κολεκτίβα του Ξερού”, από την ονομασία του μεγάλου ποταμού της Πάφου, που διασχίζει τη συγκεκριμένη περιοχή».

Η Κολεχτίβα ιδρύθηκε σε γη, η οποία αποκτήθηκε από ακτήμονες γεωργούς και άλλους, αγοράζοντας την από την Κεντρική Συνεργατική Τράπεζα. Σύμφωνα με δήλωση του Χαρίδημου Παπαδόπουλου,γιου του Λοίζου Παπαδόπουλου οι αρχικοί μέτοχοι ήταν 22 άτομα, όλοι άνδρες,  από διάφορα χωριά της περιοχής. Όπως ανέφερε ο Χαρίδημος, η «κινητήρια δύναμη» για την ίδρυση της Κολεχτίβας ήταν ο τότε Επαρχιακός Γραμματέας του ΑΚΕΛ Πάφου και απόστρατος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου Γιάννης Σοφόκλη. Ο Γιάννης πρωτοστάτησε στην όλη προσπάθεια, μαζί με κάποιους άλλους απόστρατους και μέλη του ΑΚΕΛ, όπως ο Γιάννης Φούρναρης και κάποιος Κωνσταντίνου, μαζί με την ενεργό στήριξη και βοήθεια των γνωστών αριστερών δικηγόρων, Λάμπρου Νικολαΐδη και Νίκου Μαυρονικόλα.

Σύμφωνα με το Καταστατικό της Κολεκτίβας, όλοι οι μέτοχοι είχαν τα ίδια και ίσα δικαιώματα και ευθύνες. Το αρχικό μετοχικό κεφάλαιο αποτελείτο από 100 λίρες. Ο Γιάννης Σοφόκλη, ένας ακτήμονας, απόστρατος και οικογενειάρχης με μηνιαίο μισθό κάτω των οκτώ λιρών, δανείστηκε και κατάθεσε το ποσό των 50 λιρών για τη δημιουργία του μετοχικού κεφαλαίου, δείχνοντας και το παράδειγμα προς άλλους. Θα ήταν καλά στο σημείο αυτό να σημειωθεί ότι το 1949 ο Γ. Σοφόκλη ήταν μόλις 26 χρονών.

Το κάθε μέλος της Κολεκτίβας ήταν μέτοχος με δικαίωμα ψήφου στη Γενική Συνέλευση, που αποτελούσε το αρμόδιο σώμα για τη λήψη σημαντικών αποφάσεων. Η Γενική Συνέλευση εξέλεγε Επιτροπή, που καθόριζε το γεωργικό σχέδιο και τον καταμερισμό εργασίας και ήταν επιφορτισμένη με την καθημερινή διοίκηση της Κολεκτίβας.

Η έκταση της «Συνεργατικής Ένωσης Κουκλιών» αποτελείτο από 330 σκάλες και η αξία της γης, όπως αυτή είχε εκτιμηθεί από την Κεντρική Συνεργατική Τράπεζα, ανερχόταν στις 3.000 λίρες.

Ως μετοχικές εταιρείες με νομικό πρόσωπο, όλες οι Κολεκτίβες είχαν το δικαίωμα να συνάπτουν δάνεια, να αγοράζουν γη, να εργοδοτούν βοηθητικό προσωπικό, να εμπορεύονται αγαθά και να παρέχουν διάφορες υπηρεσίες.

Μετά από δημοκρατικές εκλογικές διαδικασίες πρώτος Γραμματέας είχε εκλεγεί ο Γιάννης Φούρναρης, τον οποίο μετά την αποχώρησή του διαδέχθηκε ο Λοΐζος Παπαδόπουλος, από τη Χλώρακα, απόφοιτος του Γυμνασίου Πάφου και μέλος του ΑΚΕΛ. Ο Λοΐζος είχε εκλεγεί ως ο πρώτος Επαρχιακός Γραμματέας της νεοϊδρυθείσας ΕΑΚ (Ένωσης Αγροτών Κύπρου), η οποία στη συνέχεια μετονομάστηκε στη γνωστή μας σήμερα ΕΚΑ.

Η Κολεκτίβα ασχολείτο βασικά με τη γεωργική παραγωγή, αλλά μερικώς και με τη κτηνοτροφία. Οι φυτείες περιλάμβαναν όλων των ειδών τα λαχανικά, σιτηρά, πατάτες και κρεμμύδια, καθώς και με τις μπανάνες, που αποτέλεσαν και τις πρώτες μπανανοφυτείες στην Κύπρο. Χαρακτηριστικά, όπως ανέφερε ο Νεόφυτος Παπαχαριδήμου, τις μπανάνες τις μετρούσαν μία - μία πάνω στον κλώνο και στη συνέχεια καθόριζαν και την τιμή πώλησης τους. Μέρος της παραγωγής κρεμμυδιών γινόταν εξαγωγή στην Αίγυπτο. Στην Κολεκτίβα υπήρχαν και φυτείες βαμβακιού, καθώς και σιήννου, που αποτελεί την πρώτη ύλη για την κατασκευή σχοινιών.

Οι κτηριακές εγκαταστάσεις -που περιλάμβαναν αποθήκες, στάβλους, μάντρες και ένα μικρό υποστατικό γι αυτούς που είχαν βάρδια για να προσέχουν τα ζώα- κτίστηκαν με εθελοντική εργασία από τους ίδιους τους μετόχους και με τη βοήθεια κάποιων άλλων που ζούσαν στην περιοχή. Στην πλειοψηφία τους ήταν μέλη του ΑΚΕΛ.

Τα μεροκάματα ήταν σχετικά χαμηλά, 8 σελίνια. Μετά το μεγάλο σεισμό της Πάφου της 10^ης Σεπτεμβρίου 1953, η Αγγλική αποικιοκρατική Διοίκηση άρχισε την κατασκευή σε διάφορα χωριά, αλλά και στο ίδιο το Κτήμα, νέες κατοικίες, με τις χαρακτηριστικές οροφές από αμίαντο (μερικές έχουν διατηρηθεί μέχρι σήμερα), και πρόσφεραν μία λίρα (20 σελίνια) ως μεροκάματο. Έτσι, σταδιακά άρχισαν να φεύγουν ο ένας μετά τον άλλο οι εργαζόμενοι και να εγκαταλείπουν την Κολεκτίβα. Σε όσους αποχωρούσαν επέστρεφαν τη μετοχική τους εισφορά, που αποτελούσε 50, 80 ή και 100 λίρες.

Σε αντιπερισπασμό και για να υπονομευθεί αυτή η μορφή των κολεκτίβων που λειτουργούσαν, η αποικιακή κυβέρνηση το 1950 ίδρυσε, μεταξύ άλλων, και τη Συνεργατική Έπαυλη Ποτίμων της Πέγειας, ως μοντέλο διαχείρισης της κρατικής γης, με στόχο να τεθεί υπό αμφισβήτηση το πρότυπο των κολεκτίβων.

Τελικά στην Κολεκτίβα παρέμειναν μόνο 6 άτομα, άντρες. Για να μπορούν όμως, με βάση την τότε ισχύουσα Νομοθεσία, να λειτουργούν ως συνεργατικό ίδρυμα έπρεπε να ήταν τουλάχιστον 12 άτομα. Έτσι, έκαναν μετόχους και τις γυναίκες τους.

Περί τα τέλη του 1953 η Συνεργατική Κολεκτίβα Κουκλιών είχε διαλυθεί. Με τη βοήθεια της Κεντρικής Συνεργατικής Τράπεζας και τη συμφωνία που έγινε μεταξύ των μετόχων, η περιουσία της Κολεκτίβας μοιράστηκε στους 6 μετόχους της, που ήταν ο Γιαννής Γιαννή, ο Επιμηθέας Χριστοφή, ο Σταύρος Βάρδας, ο Βρυώνης Θεμιστοκλέους, ο Χαράλαμπος Γιακουμή και ο Λοίζος Παπαδόπουλος, οι οποίοι ανάλαβαν εξίσου και το χρέος που είχε η Κολεκτίβα.

Η Κολεκτίβα του Ξερού έζησε και λειτούργησε για τέσσερα χρόνια. Οι λόγοι της διάλυσης της ήταν κυρίως αντικειμενικοί, αλλά και υποκειμενικοί, όπως και η όλη οικονομική κατάσταση που επικρατούσε τόσο στην Κύπρο, αλλά κυρίως στην Επαρχία Πάφου, αλλά και στη συγκεκριμένη περιοχή.

Επειδή έχει γίνει αναφορά στην πιο πετυχημένη Κολεκτίβα, εκείνη της Ονίσιας, με πρωτεργάτη και ηγέτη για αρκετά χρόνια τον αλησμόνητο Χρίστο Κουρτελλάρη, επιβάλλεται όπως στο σημείο αυτό αναφερθούμε στη μαρτυρία του τοπικού στελέχους του ΑΚΕΛ και της ΕΚΑ, στη Γαλαταριά, αλλά και ολόκληρης της Πάφου, του Φαίδωνα Χριστοδούλου, ο οποίος σε συνέντευξη που παραχώρησε στη «ΧΑΡΑΥΓΗ», με ημερομηνία 18 Μαρτίου 1990, ένα μήνα μετά το θάνατο του Γιάννη Σοφόκλη (19 Φεβρουαρίου 1990), αναφέρθηκε λεπτομερώς στις ιδιαίτερα στενές συντροφικές σχέσεις, που είχε ο Γιάννης Σοφόκλη με τον Χρίστο Κουρτελλάρη.

Μεταξύ άλλων ο Φαίδωνας ανέφερε και τα ακόλουθα: «Μια μέρα είδα τον σύντροφο Γιάννη Σοφόκλη να συνομιλά με κάποιον άγνωστό μου. Όταν έφυγε ο άγνωστος -μέχρι τότε- άνθρωπος, ρώτησα τον Γιάννη: “Ποιος ήταν αυτός, είναι καλός άνθρωπος;” Ο Γιάννης απάντησε: “Είναι πολύ καλύτερος από εμάς. Είναι ο σύντροφος Χρίστος Κουρτελλάρης”!»

Η προσωπική και συντροφική φιλία και συνεργασία μεταξύ των δύο, στη συνέχεια, ανώτατων στελεχών του ΑΚΕΛ, άρχισε στα μέτωπα της Ιταλίας, κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και κράτησε άσβεστη για ολόκληρες δεκαετίες. Και αποτέλεσε υπόδειγμα συντροφικότητας και προσφοράς στους αγρότες, αλλά και ολόκληρο τον Κυπριακό Λαό στους αγώνες του για μια καλύτερη και δικαιότερη ζωή.

* Επισκέπτης Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Νεάπολις - Παρέμβαση στην Εκδήλωση παρουσίασης του βιβλίου «Απρίλης 1964: Η (εγ)κατάληψη της Ονίσιας - Από αυτούς που τάχθηκαν να την… προστατεύσουν», που έγινε στην Πάφο στις 15 του Φλρβάρη 2022