Τα Σεπτεμβριανά 1955 και ο ένοπλος αγώνας της ΕΟΚΑ

Η Τουρκάλα ιστορικό Ντιλέκ Γκιουβέν, σε συνέντευξή της στην «Καθημερινή» το 2005, όταν ρωτήθηκε για το ρόλο που έπαιξε η Μεγάλη Βρετανία στα Σεπτεμβριανά, σημείωσε ότι η πιο πάνω δήλωση του Τούρκου υπουργού Εξωτερικών το 1950 ενόχλησε τους Βρετανούς. Οι οποίοι «από τότε μέχρι και το 1955 άσκησαν τρομακτικές πιέσεις στην Τουρκία προκειμένου να εμπλακεί στην κυπριακή κρίση. Στόχος τους ήταν να μετατραπεί -το Κυπριακό- σε ελληνοτουρκική σύγκρουση». Σημείωσε δε ότι «υπάρχουν στοιχεία στα βρετανικά αρχεία που αποκαλύπτουν το ρόλο της προς αυτή την κατεύθυνση» (Γιώργος Καραγιάννης: «Τα Σεπτεμβριανά του 1955 στην Κωνσταντινούπολη - Η τελευταία πράξη του δράματος του ελληνισμού της Πόλης», imerodromos.gr, 6 Σεπτέμβρη 2019).

Φαίνεται ότι οι προσπάθειες της Βρετανίας να εμπλέξουν την Τουρκία στο Κυπριακό βρήκαν “ευήκοον ους” από το βαθύ τουρκικό κράτος. Κάνοντας στροφή 180 μοιρών και εμφανιζόμενο να έχει δικαιώματα και διεκδικήσεις επί της Κύπρου. Δικαιώματα τα οποία, ωστόσο, απεμπόλισε δια παντός το 1923 με τη συνθήκη της Λωζάνης.

Στο μεταξύ, ενώ ο Γρίβας από την Ελλάδα προετοίμαζε και/ή οργάνωνε τον ένοπλο αγώνα κατά των Άγγλων, πραγματοποιόντας και σχετικές “μυστικές” επισκέψεις στην Κύπρο (1951, 1952 και 1954), την ίδια στιγμή στην Τουρκία μεθοδεύται η δημιουργία κλίματος “στήριξης” προς τους Τουρκοκύπριους, γιατί -τάχαμου- “κινδύνευαν από τους Ελληνοκύπριους”. Κορύφωση αυτής της μεθόδευσης ήταν η ίδρυση -Αύγουστος 1954- στην Άγκυρα της οργάνωσης «Η Κύπρος Είναι Τουρκική» (KYBRIS TÜRKTÜR CEMİYETİ, K.T.C.). Η οργάνωση «είχε τη μορφή επιτροπής, με σκοπό την υπεράσπιση της τουρκοκυπριακής μειονότητας, την εκστρατεία ενημέρωσης των Τούρκων για το Κυπριακό, και την οργάνωση σχετικών διαμαρτυριών σε όλη τη χώρα... (Φωτεινή Κυριαζοπούλου, ΙΣΤΟΡΊΑ & ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΉ, ΜΈΣΗ ΑΝΑΤΟΛΉ - ΑΦΡΙΚΉ, 22 Απριλίου 2019).

Την 1η τ’ Απρίλη 1955 ξεκινά ο ένοπλος αγώνας της ΕΟΚΑ. «Δια την αποτίναξιν του Αγγλικού ζυγού», αναφέρει η πρώτη προκήρυξη του Γρίβα, που καταλήγει με το κάλεσμα «Εμπρός όλοι για την λευτεριά της Κύπρου μας» με την υπογραφή: «Ε.Ο.Κ.Α., Ο Αρχηγός Διγενής». Βέβαια, τόσο η “αποτίναξις του Αγγλικού ζυγού”, όσο και το κάλεσμα για την “λευτεριά της Κύπρου μας” (Στρατηγού Γεώργιου Γρίβα - Διγενή: «Απομνημονεύματα Αγώνος Ε.Ο.Κ.Α. 1955-1959», σελ. 34), είχαν ένα και μοναδικό περιεχόμενο: Την Ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα. Κάτι εξάλλου που απαντάται αρκετές φορές στα άνω αναφερόμενα «Απομνημονεύματα». Την ένωση με την Ελλάδα, όχι την ανεξαρτησία της Κύπρου. Όπως, βέβαια, ίσχυε και με το αίτημα για “Αυτοδιάθεση”, στο οποίο πάντοτε προστίθετο η επωδός «Ένωση».

Εδώ παρατηρείται και το πρώτο σημαντικό πολιτικό λάθος: Ότι ο ένοπλος αντιαποικιακός αγώνας που ξεκίνησε ο Γρίβας και η ΕΟΚΑ, λόγοις και έργοις σκοπούσε στην ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα. Τον οποίο ο Γρίβας έσπευσε να ξεκινήσει κόντρα στην επικρατούσα άποψη της πολιτειακής ηγεσίας της Ελλάδας και τον ενδοιασμών -όπως ο ίδιος παραδέχεται- του Μακαρίου. Όχι τυχαία, λοιπόν, παρότι ευρισκόμενος στην Ελλάδα, ανάλεβε ο ίδιος μόνος -συνωμοτικώ τω τρόπω- τον ρόλο της οργάνωσης του ένοπλου αγώνα.

Στην προκήρυξη του ένοπλου αγώνα της ΕΟΚΑ, παρατηρούμε και ένα δεύτερο ακόμη πιο σημαντικό πολιτικό λάθος: Ότι ο αγώνας αυτός ξεκίνησε με προαποκλεισμό της Αριστεράς και των Τουρκοκυπρίων. Κι αυτό είχε να κάνει όχι με πολιτικές παράμετρους, αλλά πρωτίστως με τα πιστεύω του Γρίβα. Ο οποίος δήλωνε πως: «εχθροί μας είναι οι Άγγλοι, οι Τούρκοι και οι κομμουνιστές»... Χαρακτηρίζοντας ως πιο επικίνδυνους τους κομμουνιστές!

Ο συνειδητός προαποκλεισμός σοβαρής μερίδας των Ελληνοκυπρίων και όλων των Τουρκοκυπρίων, ήταν θείο δώρο για τους Βρετανούς αποικιστές. Γιατί τους έδωσε την “πάσα” να μετατρέψουν το Κυπριακό από θέμα αποτίναξης του αποικιακού ζυγού και ελευθερίας της Κύπρου, σε ελληνοτουρκική διαφορά. Και έπραξε τούτο, αμέσως μετά την έναρξη του ένοπλου αγώνα της ΕΟΚΑ.

Μπορούσε η αντίδραση των Άγγλων -στο ενδεχόμενο ένοπλου αντιαποικιακού αγώνα- να προβλεφθεί; Φρονώ ότι και μπορούσε και έπρεπε. Δεν προβλέφθηκε, όμως, γιατί απλά η απόφαση, προετοιμασία και προκήρυξη αυτού του αγώνα ήταν θέμα ενός μόνο ανθρώπου -του Γρίβα, όπως αβίαστα προκύπτει (και) από τα δικά του γραφόμενα- και όχι αποτέλεσμα σοβαρής, αναλυτικής συλλογικής σκέψης και συζήτησης των πολιτικών δυνάμεων στο νησί.

Τρεις μήνες μετά, το Λονδίνο κάνει την κίνησή του: Με επιστολή (30 Ιουνίου 1955) του Foreign Office  προς Αθήνα και Άγκυρα συγκαλεί στο Λονδίνο τριμερή συνάντηση. Θέμα της «η αντιμετώπιση στρατηγικών ζητημάτων στην ανατολική Μεσόγειο». Πραγματικός στόχος της Διάσκεψης, ωστόσο, σύμφωνα με τον ιστορικό Ρόμπερτ Χόλαντ, ήταν «η επιβολή λύσης τριπλής κυριαρχίας στην Κύπρο, με τη Βρετανία να διατηρεί την επικυριαρχία, ενώ Ελλάδα και Τουρκία θα διαδραμάτιζαν ένα ρόλο στη διοίκηση του νησιού». (Αναστασία Γιάγκου, «Η Τριμερής Διάσκεψη του Λονδίνου», εφημερίδα “Καθημερινή”, 23 Φεβρουαρίου 2014)

Αποτέλεσμα: Εκεί που το 1950 ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών δήλωνε ότι «για εμάς δεν υπάρχει θέμα Κύπρου», ο Φατίν Ρουστού Ζορλού, υπουργός Εξωτερικών της Τουρκίας το 1955, δήλωνε στην Τριμερή -η οποία τελικά ξεκίνησε στις 29 Αυγούστου 1955- πως «η Κύπρος αποτελεί ενδιαφέρουσα περιοχή για την Τουρκία, λόγω ιστορικής, γεωγραφικής, στρατηγικής και εθνοτικής σημασίας». (Φωτεινή Κυριαζοπούλου, ΙΣΤΟΡΊΑ & ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΉ, ΜΈΣΗ ΑΝΑΤΟΛΉ - ΑΦΡΙΚΉ, 22 Απριλίου 2019). Ο Ζουρλού υποστήριξε μάλιστα πως το καθεστώς στο νησί έπρεπε να παραμείνει ως ήταν (βρετανική αποικία), υποβάλλοντας τη θέση πως σε περίπτωση αποχώρησης της Βρετανίας από το νησί, αυτό θα έπρεπε να “επιστραφεί” στην Τουρκία...

Κι έτσι η Τουρκία μπήκε πανηγυρικά στο παιγνίδι του Λονδίνου για την Κύπρο και βρέθηκε επισήμως “ενδιαφερόμενο” μέρος για το μέλλον της Κύπρου. Για να δείξει δε πόσο ενδαφερόμενο μέρος ήταν, την ημέρα που ο Βρετανός υπουργός Εξωτερικών -Μακμίλαν- υπέβαλλε στην Διάσκεψη την βρετανική πρόταση για διατήρηση της βρετανικής κυριαρχίας και την εισαγωγή Συντάγματος, την ίδια ακριβώς ημέρα -6 Σεπτεμβρίου 1955- το βαθύ τουρκικό κράτος με οργανωτή και επικεφαλής την οργάνωση «Η Κύπρος είναι Τουρκική», ξεκινούσε το πογκρόμ κατά των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης και της Σμύρνης.

Άσχετα όλα αυτά μεταξύ τους; Όχι βέβαια... Το τραγικό, όμως, είναι ότι: ενώ ο ένοπλος αγώνας της ΕΟΚΑ οδήγησε στην Ζυρίχη, τα αποτελέσματα της οποίας βιώνουμε ίσαμε σήμερα, αυτός ο ίδιος αγώνας συνέβαλε στην δίωξη μεγάλου αριθμού Ελλήνων της Πόλης και της Σμύρνης. Για να δοθεί το τελειωτικό χτύπημα με μαζικές απελάσεις Ελλήνων το 1964 -αμέσως μετά το ξέσπασμα των διακοινοτικών ταραχών στην Κύπρο- (φωτό στο κέντρο) οι οποίες και ολοκληρώθηκαν το 1966.

* M.Sc. (econ.) / Δημοσιογράφος - Συγγραφέας

Σημ.: Το άρθρο δημοσιεύθηκε στον «Φιλελεύθερο της Κυριακής»,
Κυριακή, 20 του Νοέμβρη 2022.