Αποχαιρετισμός στην Χλόη Τουμανή, την τελευταία Ονισώτισσα πρώτης γενιάς*

Φεύγοντας αυτές τις μέρες η Χλόη από κοντά μας, για να συναντήσει τον αγαπημένο της σύζυγο και τους άλλους συντρόφους και συντρόφισσες που μαζί κτίσανε την Κολεκτίβα της Ονίσιας, καταγράφεται κι ένα σημαδιακό γεγονός: Η θεία Χλόη ήταν η τελευταία, από τις Ονισιώτισσες, που έγινε τακτικό μέλος της Κολεκτίβας κι είναι τώρα και η τελευταία, απ’ όλα τα εν ενεργεία μέλη πρώτης γενιάς, που φεύγει για το αιώνιο ταξίδι. Ένας κύκλος κλείνει, αλλά μαζί, την ίδια στιγμή, ανοίγει κι ένας καινούργιος κύκλος στην ιστορία της Ονισώτικης Κολεκτίβας: Κι αυτός είναι η συνέχιση του αγώνα για την ανοικοδόμηση της νέας κοινωνίας που οι πατεράδες και μανάδες μας οραματίστηκαν σχεδόν ογδόντα χρόνια πριν.

Η Χλόη, γεννημένη Γενάρη του 1932 -το ερχόμενο Σάββατο θα έκλεινε τα 93 της χρόνια- μικρή παιδούλα, κάπου 6-7 χρονών- μετακομίζει με την οικογένειά της από τον Καλοπαναγιώτη στο Δίκωμο. Τελειώνει το Δημοτκό σχολείο εκεί και αμέσως μετά, όπως ο περισσότερος κόσμος της υπαίθρου εκείνα τα χρόνια, ρίχνεται στη βιοπάλη. Ρίχνεται από μικρή στον δύσκολο αγώνα της ζωής. Αλλά τα χρόνια ήταν ήδη πολύ δύσκολα, αφού η ανθρωπότητα -και η Κύπρος κι ο λαός μας μαζί- βίωναν τον φοβερό και πολυαίμακτο Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο.

Ο πόλεμος τελειώνει το 1945 κι ο κόσμος του νησιού μας προσδοκά σε καλύτερες μέρες. Ένα χρόνο μετά, τον Ιούνη του 1946, έρχονται -πάρα δίπλα από το Δίκωμο- 30 απόστρατοι του Παγκόσμιου Πολέμου και ξεκινάνε το κτίσιμο της Κολεκτίβας της Ονίσιας. Τις ημέρες στις δουλειές, για το κτίσιμο της Έπαυλης και τα βράδυα όλοι στο Δίκωμο. Ίσαμε το επόμενο πρωινό. Κι αυτό γινότανε κάθε μέρα!

Δεν πέρασε χρόνος πολύς, όταν η τύχη έφερε στο δρόμο της Χλόης τον θείο Κάρολο, με τον οποίο πολύ σύντομα φτιάξανε το δικό τους σπιτικό. Αρχικά στο Δίκωμο και μετά στα σπίτια που η Κολεκτίβα έκτισε για τα μέλη και τις οικογένειές τους. Δημιουργήσανε, Κάρολος και Χλόη, την οικογένειά τους, αποκτώντας τέσσερα παιδιά: τον Σταύρο, τον Κούλλη, τη Νίκη και την Άννα. Σιγά σιγά, τα όνειρα για τους πρωτοπόρους Ονισιώτες κι Ονισιώτισσες γίνονται πράξη κι αρχίσανε να απολαμβάνουν του καρπούς της δουλειάς τους. Το μέλλον φάνταζε πια, για όλους στην Κολεκτίβα, αισιόδοξο. Η βάσεις μπήκανε, τα θεμέλια στεριώσανε για τα καλά και το παράδειγμα της Κολεκτίβας γινότανε, χρόνο με τον χρόνο, είδηση σ’ όλη την Κύπρο. Κι ακόμη πιο πέρα...

Αλίμονο, όμως... Πριν καλά καλά κλείσει η Κύπρος μας τρία χρόνια ως ανεξάρτητο κράτος, μαύρα σύννεφα μαζεύτηκαν πάνω από το νησί μας. Κι η Ονίσια γίνεται και πάλιν είδηση. Για κακό, όμως, αυτή τη φορά. Κάποιοι ζήλεψαν, άλλοι φθόνησαν κι άλλοι πολέμησαν τη νέα κοινωνία, που οι Ονισιώτες κι Ονισιώτισσες με επιτυχία κτίζανε. Και βάλθηκαν να ανακόψουν την πορεία της προς την πρόοδο. Κι ας είχε κλείσει μόλις τα δεκαοχτώ της χρόνια και το μέλλον ανοιγόταν δάπλατα μπροστά τους! Το 1964, με την έναρξη της τουρκικής ανταρσίας τα Χριστούγεννα του 1963, η Ονίσια εγκαταλείπεται από αυτούς που τάχθηκαν να την υπεραπιστούν και παραδίνεται στους Τούρκους στασιαστές. Με τους Ειρηνευτές να στρατοπεδεύουν στις εγκαταστάσεις της, για όποια ποστασία μπορούσσν να προσφέρουν στα περιουσιακά στοιχεία της Κολεκτίβας. Κι οι κάτοικοί της παίρνουν τον δρόμο της προσφυγιάς. Στο Δίκωμο, οι περισσότεροι και κάποιοι στη Λευκωσία. Το ημερολόγιο έγραφε 12 και 13 τ’ Απρίλη 1964...

Ο αγώνας, όμως, συνεχίζεται. Κι οι γυναίκες της Ονίσιας, άξιες συμπαραστάτριες των συζύγων και συντρόφων τους, δίνουν τον δικό τους αγώνα. Η Χλόη ανάμεσά τους. Από τις πιο δυναμικές. Με άποψη ισχυρή και θέληση μεγάλη. Και με γλώσσα τσεκουράτη, γι’ αυτούς που φέρανε την καταστροφή. Καταγραμμένα, αυτά, στα δύο βιβλία που ως Ονίσια, απ’ αφορμή τα 50χρονα και τα 75χρονα από την ίδρυση της Κολεκτιβας, εκδόσαμε το 1996 και το 2021.

Τον Ιούλη του 1974 έρχεται το δεύτερο και μεγαλύτερο κτύπημα για την Κύπρο και το λαό μας. Και μαζί και για την Ονίσια, τους Ονισιώτες και Ονισιώτισσες. Χούντα και ΕΟΚΑ Β’, με το προδοτικό πραξικόπημα φέρνουν στο νησί τον Αττίλα και την απόλυτη καταστροφή. Φέρνουν την κατοχή και την προσφυγιά. Για την Χλόη και τους άλλους Ονισιώτες και Ονισιώτισσες, πρόσφυγες για δεύτερη φορά, σε μόλις δέκα χρόνια. Το δίδυμο έγκλημα αφήνει στο λαό μας ανοικτές και αιμάσσουσες πληγές. Αφήνει μαζί με τους νεκρούς και αγνοούμενους. Ανάμεσά τους κι οι γονείς της Χλόης, ο Σταύρος κι η Αννεζού Τσιάτταλου. Αγνοούμενοι ίσαμε σήμερα...

Έζησε η Χλόη, στο διάβα αυτών των 50 χρόνων της δεύτερης προσφυγιάς και καλές και κακές στιγμές. Ευτύχησε να ζήσει το μεγάλωμα της οικογένειάς της. Να μεγαλώσει και παντρέψει τα παιδιά της και να χαρεί 9 εγγόνια, 18  δισέγγονα κι ένα τρισέγγονο. Έζησε, όμως και στιγμές αφάνταστου, ανείπωτου πόνου και λύπης. Πέρα από το συνεχές δράμα για τους αγνοούμενους γονείς της, πέρα από το δράμα της δεύτερης προσφυγιάς, έζησε τον χαμό δικών της, πολύ δικών της προσώπων. Μιας εγγονής και, πρόσφατα του αγαπημένου συζύγου της. Δεν λύγισε, όμως! Και έφυγε, στα 93 της χρόνια, όπως ακριβώς ήταν σ’ όλη της τη ζωή: Αγωνίστρια!

Να πας, θεία Χλόη, στο καλό! Να βρεις τον αγαπημένο σου σύζυγο και την εγγονή σου και, μαζί με τη δική σου αγάπη, να τους δώσεις και τη δική μας. Να βρεις και τους άλλους συντρόφους και συντρόφισσές σου στην Ονίσια, που έφυγαν νωρίτερα για το αιώνιο ταξίδι. Και να τους πεις ότι εμείς, οι νεώτερες γενιές Ονισιώτες και Ονισιώτισσες, συνεχίζουμε στο δικό σας δρόμο. Τον δρόμο τον καλό. Τον δρόμο για τη νέα κοινωνία που εσείς οραματιστήκατε και δώσατε όλη σας τη ζωή να την κάνετε πράξη. Βρισκόμενοι, δυστυχώς, μακριά, από τα αγαπημένα χώματα της Ονίσιας. Τα χώματα που εσείς αγόγγυστα ποτίσατε με ποτάμια ίδρωτα και αίμα. Αλλά και με περισσή αγάπη και υποδειγματική φροντίδα.

Δώσε σ’ όλους κι όλες το μήνυμα πως, με φάρο και οδηγό τη δική σας ζωή, το δικό σας παράδειγμα, τη δική σας πίστη και αποφασιστικότητα, για μια καλύτερη κοινωνία, θα κρατούμε την Ονίσια και τα οράματά της πάντα στην καρδιά και τη σκέψη μας. Και δεν θα αφήσουμε τον αγώνα σας να πέσει στη λήθη και τη λησμονιά!

Καλό σου ταξίδι, θεία Χλόη κι ελαφρύ νάναι το χώμα που θα σε σκεπάσει!

Φωτογραφία: Έξι Ονισιώτες και Ονισιώτισσες πρώτης γενιάς
σ' εκδήλωση της Κολεκτίβας τον Οκτώβρη του 2010. Από δεξιά
προς αριστερά: Χαράλαμπος (Κάρολος) & Χλόη Τουμανή,
Χρίστος Κουρτελλάρης, Πελοπίδας & Ελένη Πολυκάρπου
και Αλεξάνδρα Φιλόκυπρου Χριστοδούλου, με φόντο αφίσα
της Έπσυλης, αρχές της δεκατίας του '60.

* Επικήδειος από μέρους της Κολεκτίβας της Ονίσιας κατά την εξόδιο ακολουθία, που έγινε το Σάββατο, 11 του Γενάρη 2025, στην Ανάγια.

** Πρόεδρος της Επιτροπής της Συνεργατικής Έπαυλης «Ονίσια»