Μπέρτολτ Μπρεχτ: Οποιος θέλει «να γράψει την αλήθεια…»

* * *

Σαν σήμερα, στις 10 Φεβρουαρίου 1898, γεννήθηκε ο Μπέρτολτ Μπρεχτ.  Θα δημοσιεύσουμε τις «πέντε δυσκολίες για να γράψει κανείς την αλήθεια», όπως μίλησε για αυτές ο Μπρεχτ, το 1935, στο Παρίσι, στο Συνέδριο για την υπεράσπιση της κουλτούρας.

Παράλληλα θα παραθέσουμε ορισμένα χαρακτηριστικά αποσπάσματα του Μπρεχτ για το ρεαλισμό στην τέχνη, εκτιμώντας ότι οι απόψεις του αυτές αφορούν και την ίδια την πραγματικότητα, την ίδια τη ζωή.

«Πέντε δυσκολίες για να γράψει κανείς την αλήθεια»

Έγραφε ο Μπέρτολτ Μπρεχτ: 

«Οποιος θελει να πολεμησει την ψευτια και την αμαθεια και να γραψει την αληθεια εχει να ξεπερασει το λιγοτερο πεντε δυσκολιες.

• Πρεπει να εχει το θαρρος να γραψει την αληθεια παρολο που παντου την καταπνιγουν,
• την εξυπναδα να την αναγνωρισει παρολο που την σκεπαζουν παντου,
• την τεχνη να την κανει ευκολομεταχειριστη σαν οπλο,
• την κριση να διαλεξει εκεινους που στα χερια τους η αληθεια θ’ αποκτησει δυναμη, 
• την πονηρια να τη διαδωσει αναμεσα τους.

Αυτες οι δυσκολιες ειναι μεγαλες για εκεινους που γραφουν κατω απο το φασισμο, υπαρχουν ομως και γι’ αυτους που τους κυνηγησαν η που εφυγαν ακομα και για οσους γραφουν σε χωρες της αστικης ελευθεριας»^[1].

Ο Μπρεχτ περιέγραφε αναλυτικά τι εννοούσε με αυτές τις πέντε δυσκολίες και ανακεφαλαιώνοντας σημείωνε:

«Κι όλες αυτές τις πέντε δυσκολίες πρέπει να τις ξεπερνάμε ταυτόχρονα, γιατί δεν μπορούμε να ερευνάμε την αλήθεια για τις βάρβαρες συνθήκες χωρίς να σκεφτόμαστε εκείνους που υποφέρουν κάτω απ’ αυτές, και καθώς, διώχνοντας κάθε πειρασμό δειλίας, γυρεύουμε τις αληθινές αιτίες με τη σκέψη μας στραμμένη σ’ εκείνους που είναι πρόθυμοι να χρησιμοποιήσουν τις γνώσεις τους, πρέπει ταυτόχρονα να σκεφτόμαστε και πώς θα τους δώσουμε την αλήθεια με τρόπο που να ‘ναι στα χέρια τους όπλο και με τόση πονηριά, που η μετάδοση αυτή να μην μπορεί ν’ ανακαλυφθεί και να εμποδιστεί απ’ τον εχθρό. Τέτοιες, λοιπόν, είναι οι απαιτήσεις μας, όταν ζητάμε από τους συγγραφείς να γράψουν την αλήθεια»^[2].

Ο ρεαλισμός και ο Μπρεχτ

Ο Μπρεχτ «διείδε την αναγκαιότητα για τη δημιουργία νέων προοδευτικών «περιεχομένων» στη λογοτεχνία σε αξεδιάλυτη συνάρτηση με τη δημιουργία νέων, προοδευτικών, λογοτεχνικών μορφών»^[3]. 

Αυτό υποστήριξε και αυτό έπραξε. 

Το 1938 έγραφε, απαντώντας σε εκείνους που τον κατηγορούσαν για φορμαλισμό:

«Επειδή στον τομέα μου είμαι καινούργιος φωνάζουν μερικοί διαρκώς ότι είμαι φορμαλιστής. Στα έργα δε βρίσκουν τις παλιές φόρμες χειρότερες, βρίσκουν πως έχω νέες φόρμες και έχουν τη γνώμη ότι είναι οι φόρμες που με ενδιαφέρουν. Όμως εγώ διαπίστωσα ότι μάλλον περιφρονώ τις φόρμες. Σε διαφορετικές χρονικές περιόδους μελέτησα τις παλιές φόρμες της ποίησης, του διηγήματος, της δραματουργίας και του θεάτρου και τις απέρριψα μόνο όσες φορές στάθηκαν εμπόδιο σε αυτό που ήθελα να πω. Σχεδόν σε κάθε τομέα άρχισα συμβατικά»^[4] ….

Ο Μπρεχτ τόνιζε πως

«μόνο τα καινούργια περιεχόμενα αντέχουν σε καινούργιες φόρμες. Και μάλιστα τις απαιτούν. Συγκεκριμένα, αν βίαζε κανείς τα νέα περιεχόμενα και τα έβαζε στις παλιές φόρμες, αμέσως θα επερχόταν πάλι ο ολέθριος διαχωρισμός του περιεχομένου με τη φόρμα, γιατί η φόρμα  -που τώρα θα ήταν παλιά- θ’ απομακρυνόταν από το περιεχόμενο , που θα ήταν καινούργιο. Η ζωή που διαδραματίζεται στη χώρα μας, όπου τα θεμέλια αλλάζουν ριζικά, δεν μπορεί ν’ απεικονιστεί από μια λογοτεχνία στην παλιά μορφή, ούτε να επηρεαστεί από μια τέτοια λογοτεχνία»^[5].

Παράλληλα, επεσήμανε ότι

«ο ρεαλισμός στην τέχνη αντιμετωπίζεται πάρα πολύ συχνά σαν καθαρά καλλιτεχνική υπόθεση», προσθέτοντας με νόημα ότι «ο καλλιτέχνης μπορεί να πάρει απέναντι ακόμα και στη δική του τέχνη τόσο μια μη ρεαλιστική, όσο και μια ρεαλιστική θέση»^[6].

Και σημείωνε: 

   «….ο ρεαλιστής συγγραφέας συμπεριφέρεται ρεαλιστικά απέναντι στα πάντα: απέναντι στους αναγνώστες του, στον τρόπο γραφής του (δηλαδή απέναντι στον εαυτό του), απέναντι στο υλικό του. Παίρνει υπόψη του την κοινωνική θέση των αναγνωστών του, σε ποια τάξη ανήκουν, ποια είναι η τοποθέτησή τους απέναντι στην τέχνη και ποιοι οι επίκαιροι στόχοι τους. Εξετάζει σε ποια τάξη ανήκει ο ίδιος. Φροντίζει προσεχτικά το υλικό του και το κρίνει με προσοχή.

Δεν απαγάγει τους αναγνώστες του από την πραγματικότητά τους για να τους μεταφέρει στη δική του, δεν κάνει τον εαυτό του μέτρο όλων των πραγμάτων, δεν προμηθεύεται τελικά μερικά εντυπωσιακά πλαίσια, λίγο χρωματισμό, μερικά σαφή κίνητρα και δεν αντλεί τη γνώση του για την πραγματικότητα απλά και μόνο από αισθησιακές εντυπώσεις, αλλά αφαιρεί από τη φύση της κατεργαριές της, με τη βοήθεια όλων των μέσων της πράξης και της γνώσης και παρουσιάζει τις νομοτέλειες της με έναν τρόπο ώστε να μπορούν να πάρουν  μέρος μέσα στην ίδια τη ζωή, τη ζωή της ταξικής πάλης, της παραγωγής, των ιδιαίτερων πνευματικών και σωματικών αναγκών της εποχής μας. (…) Αντιλαμβάνεται και χειρίζεται την τέχνη σαν ανθρώπινη πρακτική, με ειδικές ιδιαιτερότητες, δική της ιστορία, αλλά βασικά σαν πρακτική ανάμεσα σε άλλες και σε σχέση με άλλες»^[7].

Με λίγα λόγια:

«Αντί να είστε καλοί μονάχα, προσπαθείστε
να δημιουργήσετε μια κατάσταση που κάνει
δυνατή την καλοσύνη, η καλύτερα
περιττή! Αντί να είστε λεύτεροι μονάχα, προσπαθείστε
να δημιουργήσετε μια κατάσταση που να λευτερώνει όλους^.
που να κάνει την αγάπη για λευτεριά
περιττή! Αντί να είστε λογικοί μονάχα, προσπαθείστε
να δημιουργήσετε μια κατάσταση
που να μεταβάλλει το παράλογο στον άνθρωπο
σε μια επιχείρηση κακή!»^[8] …

Διαβάστε ακόμα:

Μπέρλτολτ Μπρεχτ: «Βγες έξω σύντροφε»!– Το ποίημα «Τραγούδι της απεργίας»

Ο Μπρεχτ, η αλήθεια και ο ρεαλισμός (του Γεράσιμου Χολέβα) – Ο Μπρεχτ για το γράψιμο της αλήθειας και το ρεαλισμό στην τέχνη

Μπ. Μπρεχτ: Ευλογημένη να ‘ναι η αμφιβολία! Εκτενές απόσπασμα το ποιήμα «Εγκώμιο στην αμφιβολία»

Εμείς είμαστε η βάρκα Μπ. Μπρεχτ- Ιστορίες του κυρίου Κόινερ

video:

Θάνος Μικρούτσικος - Για τον Φτωχό Β Β | Μουσική Πράξη στον Μπρέχτ | Περισσός 2013

* * *

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

^[1] Μπέρτολτ Μπρεχτ, Πέντε δυσκολίες για να γράψει κανείς την αλήθεια (1935), Αθήνα, Στοχαστής, 2010. σ. 15
^[2] Ό.π, σ. 36
^[3] Γιώργος Βελουδής, Γραμματολογία – Θεωρία Λογοτεχνίας, Αθήνα, Πατάκη, 2001,σ. 82
^[4] Μπέρτολτ Μπρεχτ, «Το ζήτημα της φόρμας μάλλον περιφρονείται» (1938), περ. Πολιτιστική, τ. 39-41, Αθήνα, Ιανουάριος – Μάρτιος 1987, σ. 162
^[5] Μπέρτολτ Μπρεχτ, «Φορμαλισμός και νέες φόρμες» (1950), περ. Πολιτιστική, τ. 39-41, Αθήνα, Ιανουάριος – Μάρτιος 1987, σ. 166-167
^[6] Βertolt Brecht, Sur le réalisme ,«Notes sur l’ écriture réaliste» (1940), Paris, L’ Arche, 1970, p.159
^[7] Ό.π, p.164
^[8] Μπέρτολτ Μπρεχτ, 76 Ποιήματα, μετφρ: Πέτρος Μάρκαρης, Αθήνα, Θεμέλιο, 2000, σ. 36.

* Ημεροδρόμος  [Το κείμενο δημοσιεύθηκε στον «Ημεροδρόμο» στις 10 Φεβρουαρίου 2015 (Ο Μπρεχτ, η αλήθεια και ο ρεαλισμός)]