Η εξέλιξη της οικονομικής ελευθερίας – υποχρεώσεις - κενά

Ο Άγγλος νομικός Χέρι Σάμνερ Μέιν, τονίζει πως η κοινωνική πρόοδος είναι το προϊόν της μεταβίβασης από το status στη Σύμβαση, όπου τα άτομα ξεφεύγουν από τους προκαθορισμένους κοινωνικού ρόλους και τις αρτηριοσκληρωτικές κοινωνικές δομές που διαμορφώνουν με τις σχέσεις τους με άλλα άτομα με την ένταξη τους στην ευρύτερη κοινωνία.

Η κριτική ενάντια στον καπιταλισμό επικεντρώθηκε στην νομιμοποιητική δυναμική της σύμβασης ως μηχανισμού που καθορίζει τις ανθρώπινες σχέσεις, καθώς επίσης με την διάσταση της αβεβαιότητας που ξεκινά μετά την παγκόσμια οικονομική κρίση του 2008 όπου θέτει ξανά την ανισότητα του εισοδήματος, ευκαιριών, του τρόπου οργάνωσης της οικονομίας και τις νησίδες της ισχυρής οικονομικής εξουσίας υπό αμφισβήτηση. Σε αντίθεση με την κριτική κατά του καπιταλισμού η οποία επικεντρώνεται στις ηθικιστές αντιλήψεις και στα επιχειρήματα που σχετίζονται με την ελεύθερη αγορά.

Όπως είναι γνωστό η αγορά αντλεί την νομιμοποίηση της από το μηχανισμό της συναίνεσης, η οποία μέσω των συναλλαγών και θεσμικών συμβάσεων αυξάνουν τον πλούτο διά του ανταγωνισμού και της κατανομής των πόρων.

Η αποτυχία της αγοράς οφείλεται στην κατανομή των πόρων, στην ατελή και ασύμμετρη πληροφόρηση, στα μονοπώλια και ολιγοπώλια, στην μόλυνση και ηχορύπανση και στην αναδιανομή του πλούτου.

Τα αναφερόμενα θεραπεύονται με κρατική παρέμβαση, η οποία θα πρέπει να στηρίζεται σε αποδεκτά πορίσματα της οικονομικής επιστήμης και δια θεσμών που θα βελτιώνουν τη λειτουργία της αγοράς.

Άλλος σημαντικός παράγοντας που στρεβλώνει την αγορά είναι: (α) όταν οι πολιτικοί θέτουν ως στόχο την επανεκλογή τους για να εδραιώσουν τη θέση τους στο πολιτικό σύστημα, (β) όταν οι ψηφοφόροι συσπειρώνονται σε ομάδες για να εξυπηρετήσουν τα συμφέροντα τους, (γ) όταν πολιτικοί και κόμματα συνδέονται με συντεχνιακά συμφέροντα για αναδιανομή του κοινωνικού πλούτου προς όφελος τους αγνοώντας τα συμφέροντα των διασκορπισμένων πολιτών.

Στην περίπτωση της αγοράς έχουμε «τις αποτυχίες της αγοράς», ενώ στην περίπτωση της δημόσιας επιλογής έχουμε «τις αποτυχίες του κράτους», όπου η πλειοψηφία των πολιτών καθηλώνεται από τις ισχυρές μειοψηφίες και πληρώνει τα «σπασμένα» διά της επιβολής φορολογιών.

Οι πολίτες αποτυγχάνουν να συσπειρωθούν -σύμφωνα με τον οικονομολόγο Μπράιαν Κάλπαν- επειδή στρέφονται κατά των αγορών, ξένων, τεχνολογικής προόδου και παραγωγικότητας.

Περιπλέον, ο Μανκουρ Όλσον αναφέρεται στα αίτια της παρακμής των εθνών και τονίζει πως αυτή οφείλεται στην συμπεριφορά των οργανωμένων ομάδων στο εσωτερικό τους ένεκα: (α) των μεγάλων περιόδων ειρήνης και πολιτικής σταθερότητας, (β) στην θεσμική αρτηριοσκλήρωση και εκπεσμό των δημοκρατικών θεσμών και (γ) στην διαστρέβλωση της αγοράς, όπου ένα μεγάλο μέρος των πόρων κατευθύνεται σε καταναλωτικά προϊόντα αντί για παραγωγικά έργα.

Επίσης, οι συγγραφείς Ντούρων Ατζέμογλου και Τζέιμς Ρόμπινσον, κάνουν μνεία για τους ατελείς θεσμούς που σχετίζονται: (1) με την προστασία των περιουσιακών δικαιωμάτων, (2) την μη εφαρμογή των συμβάσεων από τα δικαστήρια, (3) στα εμπόδια που υπάρχουν για την είσοδο στην αγορά όπου νοθεύουν τον ανταγωνισμό και (4) στην προστασία των μονοπωλίων και ολιγοπωλίων.

Τα αναφερόμενα ξεκινούν από: (α) την αποτυχία της αγοράς, (β) της έλλειψης ρυθμιστικού πλαισίου, (γ) της απουσίας κράτους δικαίου, (δ) της φοροδιαφυγής και διαφθοράς και (ε) τις ομάδες συμφερόντων που οδηγούν στην ανισότητα, φτώχεια και την παρακμή του κράτους.

Σύμφωνα με τον μεγαλύτερο πολιτικό φιλόσοφο του 20^ου αιώνα, Τζον Ρωλς, η απουσία της δημοκρατίας, ελευθερίας και η υφιστάμενη ανισότητα είναι τα μεγαλύτερα προβλήματα του αιώνα μας μαζί με το δίκαιο που η πλειονότητα των ατόμων αποκαλεί πέπλο, επειδή δεν τους επιτρέπει να γνωρίζουν την κοινωνική τους θέση και τα υπόλοιπα χαρακτηριστικά τους, όπως είναι εθνικότητα, φυλή, γονίδια, υγεία, ταλέντα σε μια μελλοντική κοινωνία.

Όλα αυτά θα πρέπει να μας προβληματίζουν σοβαρότατα και πως πολιτική και οικονομική ελευθερία συμβαδίζουν με τον εκδημοκρατισμό, την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων γιατί απελευθερώνουν αγορές, πολιτικά δικαιώματα, πολιτιστικές παραδόσεις και καταπολεμούν ανισότητα, φτώχεια κλπ.