Ο λαϊκισμός προάγγελος του φασισμού

Οι σημερινοί δεξιοί λαϊκιστές μοιράζονται κάποιες ομοιότητες με τους φασίστες του μεσοπόλεμου, αλλά είναι τόσο βλαπτικοί όπως και τα κινήματα τους γιατί απειλούν τα θεμέλια της δημοκρατίας.

Αυτό που βοήθησε τους φασίστες από περιθωριακά εξτρεμιστές να γίνουν κυβερνήτες μεγάλου μέρους της Ευρώπης, οφείλεται στην αποτυχία των δημοκρατικών ελίτ και δημοκρατικών θεσμών να αντιμετωπίσουν τις κρίσεις κατά την διάρκεια του μεσοπόλεμου, όπως και σήμερα.

Πρέπει να τονισθεί ιδιαίτερα πως ο φασισμός γεννήθηκε από τα δεξιόστροφα κινήματα της έντονης περιόδου της παγκοσμιοποίησης στα τέλη του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ου αιώνα, όπου ο καπιταλισμός αναμόρφωσε δραματικά τις δυτικές κοινωνίες, καταστρέφοντας τις παραδοσιακές κοινότητες, επαγγέλματα και πολιτιστικούς κανόνες, αυξάνοντας συνάμα και την μετακίνηση πληθυσμών από τις αγροτικές περιοχές λόγω αποδεκατισμού τους από τις νέες αγροτικές τεχνολογίες, την πτώση των τιμών στα αγροτικά προϊόντα, εξαναγκάζοντας αυτούς τους πληθυσμούς να μετακινηθούν στις πόλεις ή αλλού για μια καλύτερη ζωή.

Αυτή η δημιουργούμενη νέα κατάσταση, εξόργισε πολλούς νέους εθνικιστές πολιτικούς να αναζητήσουν λύσεις μέσω του εθνικού κράτους προστατεύοντας τους πολίτες τους από την επιρροή των ξένων αγορών.

Τα φασιστικά κινήματα κάλυψαν σχεδόν όλες τις δυτικές χώρες από Αργεντινή μέχρι Αυστρία και από Γαλλία μέχρι Φιλανδία αλλά δεν επηρέασαν τις υπάρχουσες τάξεις μέχρι το ξέσπασμα του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου το 1914.

Αυτή η σύγκρουση συσσώρευσε εκατομμύρια ανθρώπινα θύματα και ζημιές και συνέβαλε πρακτικά και οικονομικά ούτως ώστε ένα μεγάλο μέρους της Ευρώπης -όπως προείπε ο τότε βρετανός Υπουργός Εξωτερικών Edward Gray- να οδηγηθεί σε νέα δεινά, εξαιτίας της κατάρρευσης των ευρωπαϊκών αυτοκρατοριών:- Αυστρο-ουγγαρίας, Γερμανίας, Οθωμανικής και Ρωσίας όπου τα δημιουργηθέντα νέα κράτη δεν είχαν εμπειρία δημοκρατικής ζωής και αντί να επέλθει η ειρήνη, φύσηξε ένας αρτέμονος αέρας από κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα, λόγω του γεγονότος ότι αδυνατούσαν να εντάξουν τους αποστρατευθέντες στρατιώτες στην κοινωνία να δημιουργήσουν απασχόληση και να προωθήσουν αναπτυξιακά έργα και κοινωνικό κράτος

Αυτές όλες οι αδυναμίες έφεραν λαϊκές κινητοποιήσεις απεργίες, ένοπλες συγκρούσεις, μικρά πραξικοπήματα, όπως το Beer Hall Putsch του Hitler.

Το μεγάλο κτύπημα για τους δημοκρατικούς θεσμούς δεν το έφερε η μεγάλη ύφεση αλλά η αποτυχία των δημοκρατικών θεσμών και η απουσία λήψης μέτρων για να απαλύνουν τα βάσανα της κοινωνίας.

Αντί ριζοσπαστικών μέτρων, εφαρμόστηκε η λιτότητα που αύξησε την ανεργία και δυστυχία των πολιτών και που οδήγησε στην πτώση της δημοκρατίας της Βαϊμάρης στην Ευρώπη, καθ’ ην στιγμή ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Franklin Roosevelt ελάμβανε μέτρα και προωθούσε την ανάπτυξη και κοινωνικό κράτος για αντιμετώπιση τους ψευδοφασίστες Χιούι Λονγκ και άλλους.

Η ανικανότητα των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων να προωθήσουν εναλλακτικά βιώσιμα σχέδια για αντιμετώπιση της κρίσης και η εμμονή τους να προωθήσουν τις τοπικές και διεθνείς αγορές, το εθνικό κράτος και την εθνική ταυτότητα, καθώς επίσης η διαφορετική ιδεολογική και πολιτική τοποθέτηση των κομμάτων γύρω από τα εγειρόμενα προβλήματα/θέματα, βοήθησαν τις ανερχόμενες δυνάμεις να αναπτύξουν και να υιοθετήσουν σχέδια, προγράμματα και μέτρα που ικανοποίησαν τους πολίτες όπως δημιουργία θέσεων εργασίας, επέκταση κράτους πρόνοιας, διοχέτευσης χρηματικών κονδυλίων για ανάπτυξη, επαναφορά της εθνικής περηφάνιας, αξιοπιστίας, εθνικής ταυτότητας κλπ.

Αυτές οι θέσεις και τοποθετήσεις αύξησαν την επιρροή των δεξιόστροφων κινημάτων στην Ευρώπη αλλά χρειαζόταν περισσότερη λαϊκή υποστήριξη την οποία βρήκαν από τις παραδοσιακές συντηρητικές δυνάμεις για να διατηρήσουν τα προνόμια και συνοχή τους. Μέσω αυτής της στήριξης Μουσολίνι και Χίτλερ ανέβηκαν στα σκαλοπάτια της εξουσίας.

Με κάτι παρόμοιο τρόπο κινούνται και σήμερα οι δεξιόστροφοι πολιτικοί τύπου Le Pen & Trump, όπου αναδεικνύουν τους αδύναμους κρίκους της δημοκρατίας κράτους πρόνοιας, απασχόλησης, κακοποίησης ανθρώπων, τρομοκρατίας, φόβου κλπ και τους αναδεικνύουν μέσα από θρησκευτικούς, πολιτικούς και φυλετικούς όρους.

Σήμερα, σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, οι δεξιόστροφοι εξτρεμιστές ηγέτες απέτυχαν να αναλάβουν την εξουσία, επειδή η δημοκρατία συνεχίζει να υπάρχει όπως και οι ρίζες της παρά τα βασανιστικά προβλήματα που ταλαιπωρούν τους πολίτες και οι οποίοι επέλεξαν εναλλακτικές λύσεις και εναλλακτικούς ηγέτες.

Μόνο στις νεοσύστατες δημοκρατίες της Ανατολικής Ευρώπης και Νότου λόγω αδυναμιών της δημοκρατίας, θεσμών, δικαιοσύνης, λειτουργικότητας κράτους είναι ενδυναμωμένος ο λαϊκισμός, φασισμός και νεοναζισμός και ανέδειξαν κυβερνήσεις.

Όπως σημειώνει ο ακαδημαϊκός Theta Skapal, τα επαναστατικά κινήματα εκμεταλλεύονται τις δημιουργούμενες κρίσεις επειδή οι δημοκρατίες και θεσμοί δεν είναι σε ετοιμότητα για να ανταποκριθούν στις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν.

Ο καλύτερος τρόπος αντιμετώπισης αυτών των προκλήσεων είναι κυβερνήσεις, κόμματα, ηγέτες και πολιτικοί να ανταποκρίνονται σ’ αυτές και να επιλύουν τα προβλήματα των πολιτών.

Μπορεί σήμερα να μην έχουμε φασιστικά κινήματα σε ΗΠΑ και Δυτική Ευρώπη, αλλά δεν πρέπει να υπάρχει εφησυχασμός, γιατί οι σημερινές καταστάσεις και εξελίξεις στη Δύση -όπως και τα πρόσφατα γεγονότα στην Βιρτζίνια των ΗΠΑ- θυμίζουν περίοδο μεσοπολέμου και πλήττουν γενικά την δημοκρατία.

Οποιασδήποτε μορφής λαϊκισμός είναι σύμπτωμα και καρκίνωμα της δημοκρατίας που έχει προβλήματα.

Ο φασισμός γεννιέται από τις κρίσεις που ταλαιπωρούν τη δημοκρατία, ενώ φόβος, ρατσισμός, στραβά μάτια και εναγκαλισμός των εξτρεμιστών οδηγούν στο φασισμό.